Google search engine
Home Kulture Rikthehet në skenë superfuqia e lashtë që rivalizonte faraonët e Egjiptit

Rikthehet në skenë superfuqia e lashtë që rivalizonte faraonët e Egjiptit

0
2

Të gjithë e njohin Egjiptin e lashtë. Jemi rritur me histori për piramidat, hieroglifet dhe mbretin Tutankhamun. Por 3.500 vjet më parë, një tjetër superfuqi e madhe sundonte Mesdheun krahas tyre — dhe ka shumë gjasa që të mos keni dëgjuar kurrë për të.

Njihuni me hititët.

Me qendër në peizazhin e thyer të asaj që sot është Turqia qendrore, kjo perandori e fuqishme plaçkiti Babiloninë, ndërtoi një flotë të frikshme karrocash luftarake të blinduara dhe u përball me faraonë legjendarë, si Ramzes i Madh. Dukej e pandalshme — derisa u shemb papritur. Që atëherë, historia popullore sikur ka harruar se hititët kanë ekzistuar.The lane leading to the mausoleum of Turkey's founding president, Mustafa Kemal Atatürk, is lined with lions inspired by Hittite statues.

Deri më tani.

Hititët janë rikthyer papritur në qendër të vëmendjes, falë një zbulimi befasues në Šamuḫa, një vend arkeologjik në Turqinë qendrore.

Arkeologët kanë zbuluar së fundmi një arkiv mbretëror me 131 pllaka argjile të mbuluara me shkrim kuneiform. Disa prej tyre përmbajnë të dhëna të zakonshme administrative, ndërsa të tjerat ofrojnë një vështrim çuditërisht intim — e nganjëherë të pazakontë — mbi jetën e përditshme 3.500 vjet më parë.

Në vend që të dokumentojnë numrin e të vrarëve në beteja, pllakat zbulojnë një kulturë shumë më njerëzore.

Ndër tekstet e përkthyera ka shënime të hollësishme për parashikuesit e fatit përmes zogjve, të cilët ndiqnin tufat në qiell dhe regjistronin lëvizjet e tyre për të parashikuar të ardhmen e për t’i këshilluar mbretërit hititë për çështjet shtetërore. Një pllakë tjetër ruan një mesazh të dëshpëruar nga komandantë ushtarakë në Anadollin perëndimor, të cilët i kërkonin mbretit përforcime të menjëhershme për të shtypur një kryengritje vendore.

Më prekëse janë shënimet për një epidemi shkatërruese, që shkaktoi temperatura të larta dhe mori jetën e shumë fëmijëve. Studiuesit ende nuk e kanë përcaktuar saktësisht se çfarë sëmundjeje ishte, por pllakat e përshkruajnë gjallërisht pasojat e saj, përfshirë vdekjen tragjike të një princeshe foshnjë.

Misteret që mbeten

Rruga drejt mauzoleut të Mustafa Kemal Atatürkut, presidentit themelues të Turqisë, është e rreshtuar me luanë të frymëzuar nga statujat hitite.

Ndërsa pjesa tjetër e botës i harroi hititët, Mustafa Kemal Atatürku ishte thellësisht i interesuar për këtë perandori të rënë. Ai nxiti gërmimet në vendbanimet e lashta dhe krijimin e një muzeu të posaçëm në Ankara, i cili është shndërruar në Muzeun e Qytetërimeve të Anadollit.

Pas vdekjes së Atatürkut, më 1938, rruga ceremoniale drejt varrit të tij në Ankara u zbukurua me 24 luanë prej guri, të modeluar sipas kafshëve që zinin vend të rëndësishëm në ikonografinë e lashtë hitite.

Pse ishte kaq i rëndësishëm ky qytetërim për Atatürkun?

“Ai ishte shumë i interesuar të gjente një lidhje mes Turqisë moderne dhe kulturave tona më të lashta”, thotë Mehmet Muhsiroglu, specialisti i hititëve në muze. “Hititët krijuan perandorinë e parë anadollake dhe shtetin e parë të qeverisur nga një pushtet qendror.”

Me fjalë të tjera, ata përbënin një model të përsosur për një shtet të ri që shtrihej mbi pjesën më të madhe të territorit të dikurshëm hitit.

Një tjetër arsye ishte fuqia e veçantë e artit hitit. Muzeu në Ankara ruan dhjetëra statuja dhe relieve të zbuluara në Anadoll: perëndi e luftëtarë, luanë e sfinksa prej guri, të paraqitur me një stil të guximshëm, këndor e gjeometrik, që të kujton skulpturat Art Deco të shekullit XX.

“Por ende ka shumë gjëra që nuk i dimë për ta”, shton Muhsiroglu. “Për shembull, nuk e dimë nga erdhën para se të vendoseshin në Turqinë qendrore.”A Hittite carving from between 1200 and 700 BCE shows a scene of sacrifice. The relief is displayed in the Anatolian Civilizations Museum in Ankara.

“Populli i një mijë perëndive”

Ka disa teori të ndryshme për origjinën e tyre. Meqë flisnin një gjuhë indo-evropiane, ndryshe nga shumica e popujve të Lindjes së Afërt, një teori sugjeron se ata emigruan nga Evropa përmes Bosforit. Sipas një teorie tjetër, origjina e tyre ishte në rajonin e Kaukazit, në lindje të Turqisë.

Muhsiroglu thotë se një prej veçorive dalluese të hititëve ishte aftësia për të përvetësuar traditat materiale dhe shpirtërore të popujve që pushtonin.

“Nganjëherë quhen ‘Populli i një mijë perëndive’, sepse kudo që shkonin, i përfshinin perënditë vendore në fenë e tyre”, shpjegon ai.

Përveç një qeverisjeje të fortë qendrore dhe aftësisë për t’u përshtatur me kultura të tjera, hititët arritën ta zgjeronin perandorinë edhe falë risive ushtarake, si karroca luftarake — një armë që u dha epërsi të madhe kundrejt rivalëve.

Përplasja e tyre e gjatë me egjiptianët kulmoi në Betejën e Kadeshit, më 1274 para erës sonë, në brigjet e lumit Orontes, në territorin e Sirisë së sotme. Mendohet se në betejë morën pjesë deri në 6.000 karroca — përplasja më e madhe e zhvilluar ndonjëherë me automjete të tërhequra nga kuajt.

Lufta përfundoi pa fitues të qartë dhe dy superfuqitë hartuan Traktatin historik të Kadeshit. Ai përcaktoi një kufi de facto, duke lënë pjesën më të madhe të Sirisë dhe Libanit të sotëm nën ndikimin hitit, ndërsa Egjipti ruajti ndikimin në Levantin jugor.

Rëndësia e qëndrueshme e traktatit si simbol i paqes mes kombeve shënohet nga një kopje në reliev bakri, e ekspozuar brenda selisë së Kombeve të Bashkuara në Nju-Jork.

Egjiptianët e gdhendën versionin e tyre të traktatit në muret e tempujve në Luksor, ndërsa hititët e dokumentuan në pllaka argjile me shkrim kuneiform. Një fragment i një pllake të tillë ruhet në muzeun e Ankarasë.

Burimet dokumentojnë gjithashtu ndikimin e mbretëreshave hitite, sidomos në marrëdhëniet me shtetet e tjera. Një nga objektet më të çmuara të muzeut është një letër miqësie me shkrim kuneiform, dërguar nga mbretëresha Puduḫepa për Nefertarin, mbretëreshën egjiptiane dhe bashkëshorten e Ramzesit të Madh. Letra ishte pjesë e përpjekjeve diplomatike për të ndihmuar arritjen e paqes — dhe në fund u nënshkrua prej saj krah mbretit.The ancient city of Hattuşa was the imperial heart of the Hittite world.

Zemra e një perandorie

Qyteti i lashtë i Hatuşës ishte zemra perandorake e botës hitite.

Për të kuptuar përmasat e perandorisë, udhëtarët drejtohen në lindje të Ankarasë, drejt Hatuşës. Ky vend, i përfshirë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s dhe rreth tri orë larg kryeqytetit me makinë, u ndërtua në shpatet e pjerrëta mes dy luginave të thella. Ai përbënte qendrën e gjerë perandorake të hititëve.

Vendbanimi në këtë zonë u themelua rreth 8.000 vjet më parë, në prag të periudhës neolitike dhe të epokës së bakrit. Hititët mbërritën aty rreth vitit 1650 para erës sonë.

“Pikërisht aty u gjetën pllakat prej argjile me Traktatin e Kadeshit”, thotë arkeologu Özgür Meriç, duke treguar rrënojat e pallatit mbretëror. Meriç ka kaluar vite duke kërkuar në qytetin e lashtë gjurmë të njerëzve që e ndërtuan.

“Hatuşa i kishte të gjitha kushtet e nevojshme për të krijuar një kryeqytet”, shpjegon Meriç. “Vendndodhja mes dy luginave e bënte të lehtë për t’u mbrojtur. Kishte përrenj të vegjël aty pranë, që siguronin ujë. Guri gëlqeror natyror i zonës ishte i lehtë për t’u prerë e përpunuar. Lugina poshtë kishte tokë pjellore për kultivimin e të mbjellave. Për më tepër, falë pozicionit qendror në Anadoll dhe faktit se ishte tashmë qendër tregtare me rrugë që shtriheshin nëpër Azinë Perëndimore, hititët mund të arrinin lehtësisht çdo cep të perandorisë nga Hatuşa.”

Pas vizitës në muzeun arkeologjik të fshatit të afërt Boğazkale, vizitorët mund të ndjekin me makinë një rrugë njëkahëshe që përshkon qytetin e rrënuar. Gjatë saj ka vende ndalimi nga ku mund të shihen më nga afër mbetjet e tempujve, pallateve dhe fortifikimeve hitite.

Pranë pikës më të lartë të qytetit ndodhet Aslanlı Kapı, ose Porta e Luanëve: dy luanë të stilizuar e madhështorë prej guri, që ruajnë hyrjen jugperëndimore të qytetit. Më tej ndodhet Sfenksli Kapı, ose Porta e Sfinksit, e ruajtur nga figura me katër krahë, gjysmë njerëzore e gjysmë luanore, me sy që vështrojnë larg. Në anën jugore të Kalasë së Madhe ndodhet një dhomë prej guri, e zbukuruar me hieroglife të hollësishme që përshkruajnë veprat e mbretit hitit Šuppiluliuma II.

Perla artistike e Hatuşës është Yazılıkaya, një kompleks me dy gryka të ngushta shkëmbore, pak jashtë mureve të qytetit të lashtë, të cilin hititët e shndërruan në një tempull në natyrë. Gdhendjet në faqet shkëmbore janë të jashtëzakonshme: radhë perëndish malore, burra e gra, që ecin drejt figurave të perëndisë së stuhisë Teshub dhe perëndeshës së diellit Hebat, si dhe paraqitje madhështore të mbretit Tudhaliya IV.

Mund të ketë ende thesare të pazbuluara. Ndërsa gërmimet vazhdojnë në Hatuşa, Šamuḫa dhe vende të tjera në Turqinë qendrore, bota moderne pa dyshim do të mësojë më shumë për superfuqinë e Azisë Perëndimore që dikur sfidoi Egjiptin e lashtë.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here