## Voyager 1 arrin një ditë-dritë larg Tokës, një arritje historike
Voyager 1, sonda e famshme e NASA-s që eksploron hapësirën e thellë, ka arritur një ditë-dritë larg Tokës — një arritje historike që nuk e ka realizuar asnjë objekt tjetër i krijuar nga njeriu.
Një ditë-dritë është largësia që përshkon një sinjal radioje, duke udhëtuar me shpejtësinë e dritës, për të arritur te sonda: 24 orë. Kjo është afërsisht 16 miliardë milje (26 miliardë kilometra). Voyager 1 është objekti i krijuar nga njeriu më i largët nga Toka — një titull që e mban që nga viti 1998, kur kaloi një tjetër sondë të NASA-s, Pioneer 10.
“Diçka e tillë nuk ka ndodhur kurrë më parë dhe mund të mos ndodhë më kurrë — është një arritje e jashtëzakonshme,” tha Kareem Badaruddin, menaxher i misionit Voyager në Laboratorin e Shtytjes Reaktive të NASA-s në Pasadena, Kaliforni.
Që nga nisja në shtator të vitit 1977, Voyager 1 ka arritur shumë. Sonda dhe binjakja e saj, Voyager 2, e cila u nis një muaj më herët, fillimisht ishin projektuar të funksiononin vetëm pesë vjet dhe të eksploronin Jupiterin e Saturnin. Të dyja e kanë zgjatur misionin e tyre gati dhjetë herë më shumë se sa ishte planifikuar.
“Fakti që vazhdojnë të funksionojnë dhe të japin të dhëna të dobishme shkencore pas 49 vjetësh dëshmon përkushtimin dhe talentin e atyre që i projektuan dhe i ndërtuan, si edhe të atyre që vazhdojnë t’i operojnë,” tha William Kurth, shkencëtar kërkimor në Universitetin e Ajovës. Ai nisi të punonte me Voyager si student pasuniversitar në vitin 1974 dhe sot drejton studimin e valëve plazmatike të misionit.
Sondat Voyager po studiojnë aktualisht hapësirën ndëryjore. Ato kanë dalë nga heliosfera — flluska e madhe mbrojtëse e krijuar nga fusha magnetike e Diellit — përkatësisht në vitet 2012 dhe 2018.
“Na është dashur të kuptojmë si t’i operojmë këto mjete për të eksploruar mjedisin ndëryjor, ndonëse ato u projektuan kryesisht për të eksploruar planetët,” tha Badaruddin. “Po përdorim makina shumë të vjetra për të bërë diçka për të cilën nuk ishin projektuar.”
Voyager 1 arriti pikën një ditë-dritë pak pas orës 5:16 të mëngjesit, sipas orës lindore të SHBA-së, të mërkurën. Tani po udhëton drejt yllit Gliese 445, i cili ndodhet më shumë se 17 vite-dritë larg Tokës.
NASA ende mund t’i dërgojë komanda sondës dhe të marrë të dhëna prej saj përmes Rrjetit të Hapësirës së Thellë, një sistem antenash të mëdha radioje në Tokë. Por komunikimi nuk është aspak i shpejtë.
“Mund ta krahasojmë me një telefonatë,” tha Badaruddin. Nëse telefononi dikë në anën tjetër të Tokës, sinjalit telefonik — që udhëton me shpejtësinë e dritës — i duhen më pak se një e dhjeta e sekondës për të mbërritur. Me një vonesë kaq të vogël, “mund të bisedosh sikur personi të ishte në të njëjtën dhomë”.
Telefonata me Voyager 1 është shumë më e ndërlikuar. “Sinjalet tona drejt sondës lëvizin me të njëjtën shpejtësi, shpejtësinë e dritës, por u duhen plot 24 orë për të mbërritur,” tha Badaruddin. “Kaq larg është sonda nga ne.”
Pasi sinjali mbërrin te Voyager 1, inxhinierët duhet të presin edhe 24 orë të tjera që përgjigjja të kthehet në Tokë. Kjo ndodh në kushte ideale, kur komunikimi dhe instrumentet e sondës funksionojnë siç duhet.
“Drejtimi i një pajisjeje në distancë, kur komunikimi vajtje-ardhje zgjat dy ditë, kërkon një mënyrë krejt tjetër të menduari nga çdo skenar tjetër operativ që mund të imagjinoj,” tha Kurth në një email.
Vetëm pak javë më parë, NASA nuk mori sinjal nga sonda për dy ditë, çka ngriti frikën se Voyager 1 mund të kishte humbur.
### “Shpërthimi i Madh” i Voyager-it
Për t’i mbajtur sondat Voyager në funksion shumë përtej jetëgjatësisë së parashikuar, inxhinierëve të NASA-s u është dashur të gjejnë zgjidhje krijuese. “Më duket sikur jemi piratë që përpiqen t’u shmangen ligjeve të vendit,” tha Badaruddin. “Përpiqemi t’u shmangemi ligjeve të fizikës, ndërsa vazhdojmë udhëtimin.”
Problemi kryesor është se fuqia në bord po pakësohet vazhdimisht. Secila sondë ka tre gjeneratorë termoelektrikë që përdorin plutonium, një element radioaktiv, si burim energjie. Zbërthimi radioaktiv i plutoniumit prodhon nxehtësi, e cila më pas shndërrohet në energji elektrike.
Ndryshe nga panelet diellore, që përdoren shpesh në anijet kozmike, këta gjeneratorë nuk kanë nevojë për dritën e Diellit. Por sasia e energjisë që prodhojnë zvogëlohet me kalimin e kohës, ndërsa plutoniumi zbërthehet natyrshëm dhe pajisjet plaken.
Në momentin e nisjes, gjeneratorët e Voyager 1 prodhonin 470 vat energji elektrike — përafërsisht sa një pajisje e vogël shtëpiake, si blenderi. Sonda humbet rreth 4 vat në vit dhe tani prodhon afërsisht 210 vat.
Nga 10 instrumentet shkencore që kishte Voyager 1, vetëm dy janë ende në punë dhe dërgojnë të dhëna në Tokë. NASA i ka fikur gradualisht të tjerët ndër vite. Instrumentet që vazhdojnë të funksionojnë janë magnetometri, i cili analizon fushat magnetike, dhe sistemi i valëve plazmatike, që studion dendësinë e grimcave të ngarkuara. Të dy janë të përshtatshëm për studimin e hapësirës ndëryjore, ku sonda po udhëton me rreth 38,000 milje në orë (61,155 kilometra në orë).
Kohët e fundit, NASA bëri një riorganizim të guximshëm të shpërndarjes së energjisë në bord: fiku disa pajisje jo-shkencore dhe aktivizoi të tjera, me synimin për të kursyer energji duke ruajtur njëkohësisht nxehtësinë e nevojshme. Kompjuterët duhet të qëndrojnë mjaftueshëm të ngrohtë për të funksionuar, ndërsa lënda shtytëse që përdoret për të orientuar sondën nuk duhet të ngrijë. Ngrirja do të pengonte manovra të rëndësishme, si drejtimi i antenës nga Toka për të shkëmbyer të dhëna.
“Këtë verë bëmë një ndryshim: fikëm tri pajisje në bord që konsumonin shumë energji dhe ndezëm tri të tjera që së bashku harxhonin më pak se ato që fikëm,” tha Badaruddin. “I zgjodhëm pajisjet në mënyrë që të ishin të shpërndara në pjesë të ndryshme të sondës, që të gjitha linjat e lëndës shtytëse të mbeteshin të ngrohta dhe të lëngshme.”
Ai tha se ishte një ndryshim radikal: “E quajtëm ‘Shpërthimi i Madh’, sepse ndodhi gjithçka njëherësh.”
Ky rregullim do t’i lejojë instrumentet shkencore që kanë mbetur në punë të funksionojnë më gjatë se me konfigurimin e mëparshëm. Badaruddin tha se ekipi i Voyager-it ishte shumë nervoz, edhe pas rreth një viti përgatitjesh dhe analizash, sepse “kishte shtatë komanda për furnizimin me energji që nuk ishin përdorur kurrë gjatë fluturimit”.
“Do të na kursejë 10 vat, pra na siguroi rreth dy vjet e gjysmë energji,” shtoi ai. “Të gjesh 10 vat pa pasur nevojë të fikësh një instrument është një kursim i mrekullueshëm. E quaj si të nxjerrësh një lepur nga kapelja. Tani e kemi futur krahun thellë në kapelë dhe po kërkojmë për një lepur tjetër.”
### Ndërprerje e komunikimit
Në fund të tetorit — vetëm pak javë pas ndërrimit të guximshëm të instrumenteve — Voyager 1 pati një problem tjetër: humbi përkohësisht komunikimin. Problemi u zgjidh pas 48 orësh, por incidenti ishte një kujtesë shqetësuese dhe prekëse se sonda po funksionon me kohë të kufizuar.
“Ishte një surprizë e madhe dhe ende po përpiqemi të kuptojmë çfarë ndodhi,” tha Badaruddin. “E dimë se po funksionojmë me një rezervë shumë të vogël dhe episode të tilla ka gjasa të bëhen më të shpeshta.”
Është e vështirë të parashikohet saktësisht edhe sa gjatë mund të funksionojë Voyager 1. Për dekada, drejtuesit e misionit kanë vlerësuar se misioni mund të vazhdojë edhe tre deri në pesë vjet, tha Badaruddin — “përveç rastit kur gjejmë një lepur tjetër në kapelë”, shtoi ai.
Voyager 1 është një nga pesë sondat që aktualisht ndodhen në trajektore drejt përtej Sistemit Diellor. Voyager 2 pritet ta arrijë pikën një ditë-dritë në vitin 2035, por nuk është e qartë nëse dy sondat binjake do të funksionojnë e do të komunikojnë ende deri atëherë. Dy sonda të tjera, Pioneer 10 dhe Pioneer 11, gjithashtu do të dalin nga Sistemi Diellor, por komunikimi me to ka pushuar prej kohësh. E pesta, New Horizons, po udhëton aktualisht nëpër Brezin Kuiper, një zonë e gjerë me trupa të akullt përtej orbitës së Neptunit.
Do të jetë një çast i vështirë për astronomët dhe studiuesit kur sondat Voyager të ndalojnë përfundimisht së funksionuari, tha Badaruddin.
“Bëjmë gjithçka që mundemi për t’i mbajtur këto sonda në fluturim. Kur kjo të mos mjaftojë më, do të jetë e vështirë ta pranojmë,” tha ai. “Në të njëjtën kohë, misioni Voyager është një nga arritjet më të mëdha të njerëzimit dhe ka kuptim për të gjithë njerëzit në Tokë. Është thellësisht përulëse të jesh pjesë e tij.”
Sondat do të lënë pas një trashëgimi zbulimesh të rëndësishme shkencore, përfshirë zbulimin e hënave të reja rreth Saturnit dhe Jupiterit, vullkaneve aktive në hënën e Jupiterit Io dhe hollësive rreth atmosferës së Titanit, hënës më të madhe të Saturnit. Voyager 1 bëri gjithashtu fotografinë e famshme “Pika e Zbehtë Blu”, e cila ndihmoi të kuptohej më mirë vendi i Tokës në pafundësinë e hapësirës.
Të dyja sondat po mbledhin tani të dhëna për hapësirën ndëryjore në një mënyrë që asnjë teleskop nuk mund ta bëjë.
“Ne përdorim teleskopë për ta studiuar mjedisin ndëryjor nga Toka, por, ashtu si kur vizitohet një planet, ka një ndryshim të madh mes të pasurit një pajisje brenda mjedisit që po studion dhe vëzhgimit të tij nga larg,” shpjegoi Badaruddin.
Voyager 1 dhe Voyager 2 mbajnë gjithashtu Diskun e Artë: një disk bakri 12 inç, i veshur me ar, që përmban imazhe, tinguj të natyrës, muzikë dhe përshëndetje të folura në 55 gjuhë, si edhe mesazhe nga ish-presidenti amerikan Jimmy Carter dhe ish-sekretari i përgjithshëm i OKB-së Kurt Waldheim.
Edhe nëse u mbaron e gjithë energjia, sondat do të vazhdojnë të udhëtojnë nëpër hapësirë me të njëjtën shpejtësi, duke i mbajtur me vete këto kapsula kulturore. Voyager 1 do t’i duhen rreth 40,000 vjet për t’iu afruar më së shumti yllit Gliese 445, duke kaluar rreth 1.7 vite-dritë larg tij.
“Sondat Voyager kanë mbijetuar gati 50 vjet në fluturim dhe ende mund të na tregojnë për mjedisin tonë galaktik,” tha Kurth.
“Çdo përpjekje për t’i ndjekur Voyager-at drejt mjedisit ndëryjor do të kërkojë patjetër dekada zhvillimi dhe udhëtimi,” shtoi ai. “Duhet të përfitojmë sa më shumë nga ato që Voyager-at mund të na japin, përpara se të vazhdojnë në heshtje orbitat e tyre rreth galaktikës.”











































