Nga Milton Nushi
Të etur për drejtësi, një popull që për dekada ka jetuar me ndjesinë se drejtësia i ka munguar, e priti ndryshimin e sistemit si një mundësi për të ndërtuar një shoqëri ku askush nuk do të ishte mbi ligjin. Por ajo që po shohim sot në Tiranë ngre një pyetje të madhe: a mund të quhet drejtësi një proces që, ndërsa synon të ndëshkojë një individ, rrezikon të paralizojë një qytet të tërë?
Sistemi i ri i drejtësisë u prit me shpresën se do të sillte fundin e pandëshkueshmërisë. Por rruga deri këtu ka prodhuar edhe skena që, po të ishin pjesë e një filmi fiction, do të dukeshin të ekzagjeruara. U ushqyen për muaj me radhë debate politike, akuza, thashetheme, histori familjare dhe çdo lloj materiali që shpesh e zhvendoste vëmendjen nga thelbi: çfarë është provuar, çfarë është faj dhe çfarë duhet të vendosë drejtësia?
Sot, kryetari i Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, ndodhet pas hekurave të burgut, ndërsa procesi ndaj tij vazhdon. Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: një person mund të hetohet, gjykohet dhe, nëse shpallet fajtor nga gjykata, të mbajë përgjegjësinë ligjore. Por një qytet nuk mund të dënohet bashkë me të. Dhe pikërisht këtu nis dilema e madhe e Tiranës. Një eksperiment social me një qytet të tërë.
Personalisht, situatën ku ndodhet sot Tirana do ta quaja një lloj eksperimenti social, ku pa dashur janë përfshirë të gjithë banorët e kryeqytetit. Pyetja është e thjeshtë: si mund të funksionojë normalisht jeta e një kryeqyteti kur kryetari i bashkisë është i izoluar?Kjo nuk është vetëm një çështje politike. Është një çështje që prek drejtpërdrejt jetën e përditshme të qytetarëve. Një bashki nuk është thjesht kryetari i saj. Ajo është një administratë e tërë, me qindra punonjës, drejtori, ndërmarrje publike, kontrata, projekte, shërbime dhe përgjegjësi.
Por kryetari është hallka kryesore politike dhe administrative që i jep drejtim kësaj strukture. Kur kjo hallkë dobësohet, pyetja nuk është më vetëm “çfarë do të ndodhë me Erion Veliajn?”. Pyetja është: çfarë po ndodh me Tiranën?Qeveria u vu e para përballë kësaj dileme. Kryeqyteti nuk mund të ndalej dhe problemet e tij nuk mund të prisnin. U kërkuan zgjidhje administrative, u fol për delegim kompetencash dhe u provuan mënyra të ndryshme për të garantuar funksionimin e pushtetit vendor.
Por një qytet modern nuk mund të drejtohet pafundësisht përmes zgjidhjeve të improvizuara. Dhe kështu kemi mbërritur në një situatë që deri dje do të dukej e pabesueshme: kryeqyteti i Shqipërisë duket sikur e ka transferuar një pjesë të rëndësishme të funksionimit të tij institucional në një burg të Durrësit. Është një paradoks që duhet të na shqetësojë të gjithëve. Kur drejtësia për një individ kthehet në problem për qytetin. Askush nuk duhet të kërkojë imunitet për askënd.
Nëse ka shkelje ligjore, ato duhet të hetohen. Nëse ka prova për korrupsion, abuzim me detyrën apo çdo vepër tjetër penale, përgjegjësia duhet të jetë individuale dhe institucionale. Por drejtësia ka edhe një dimension tjetër: duhet të jetë funksionale dhe proporcionale me pasojat që prodhon. Një kryeqytet nuk është një kompani private që mund të pezullojë aktivitetin për shkak të mungesës së drejtuesit. Tirana ka qindra mijëra banorë, biznese, institucione, shkolla, transport publik, shërbime sociale, leje ndërtimi, pastrimin e qytetit, mirëmbajtjen e rrugëve, administrimin e hapësirave publike dhe një numër të pafund çështjesh që kërkojnë vendimmarrje çdo ditë. Qytetari nuk mund të presë.
Biznesi nuk mund të presë. Investitori nuk mund të presë. Projektet publike nuk mund të presin. Dhe mbi të gjitha, Tirana nuk mund të presë. Nëse mekanizmi institucional nuk arrin të garantojë vazhdimësinë e shërbimeve dhe vendimmarrjes, atëherë kemi një problem që shkon përtej fatit të një individi. Kemi një problem të vetë sistemit. Çfarë fitoi qytetari nga kjo situatë?Këtu duhet të bëjmë pyetjet që ndoshta janë më të pakëndshmet. A janë përmirësuar shërbimet për qytetarët?A ndihen bizneset më të sigurta dhe më të mbështetura nga administrata e qytetit?A janë përshpejtuar vendimmarrjet?
A ka më shumë projekte zhvillimi dhe investime?A funksionojnë më mirë ndërmarrjet publike?A është ulur korrupsioni?A ka më shumë transparencë?A ndihen qytetarët më pranë bashkisë apo më larg saj?Në fund të fundit, drejtësia nuk duhet të matet vetëm me numrin e njerëzve që hetohen apo arrestohen. Ajo duhet të matet edhe me shoqërinë që ndërtohet pas këtyre proceseve.Nëse drejtësia e re kishte për qëllim të krijonte institucione më të forta, qytetarë më të mbrojtur dhe një administratë më të pastër, atëherë duhet të tregojë edhe se si garanton funksionimin normal të institucioneve gjatë një procesi penal.
Sepse ndëshkimi i një individi nuk mund të jetë objektivi i vetëm. Objektivi duhet të jetë forcimi i shtetit. Tirana nuk mund të mbahet peng nga konflikti politik. Një tjetër problem është se gjithçka po lexohet përmes filtrit politik. Ka qytetarë që e kanë mbështetur Veliajn. Ka të tjerë që e kanë kundërshtuar dhe nuk e duan më në krye të bashkisë. Ka edhe nga ata që nuk janë të interesuar për asnjërën palë, por duan thjesht që qyteti të funksionojë.P ikërisht këta të fundit janë shumica që nuk duhet harruar.
Tirana nuk është pronë e Veliajt, por as nuk mund të trajtohet sikur problemet e saj janë thjesht pjesë e një beteje politike kundër tij. Nëse ai ka kryer një vepër penale, drejtësia duhet ta provojë dhe ta dënojë sipas ligjit. Por nëse qyteti nuk funksionon, atëherë përgjegjësia institucionale duhet të jetë një çështje më vete. Nuk mund të kemi drejtësi për një individ dhe paralizë për një qytet.
Një kryeqytet nuk mund të jetë peng i një procedure. Sot, Tirana përballet me një paradoks të madh: sistemi që u krijua për të vendosur rregull dhe përgjegjësi rrezikon të perceptohet nga qytetari si një sistem që nuk po arrin të garantojë funksionimin normal të jetës së tij.Dhe kjo është pikërisht pika ku duhet të ndalemi.Sepse drejtësia nuk mund të jetë vetëm spektakël procedural.
Nuk mund të jetë vetëm titull lajmi. Nuk mund të jetë vetëm arrestim.Nuk mund të jetë vetëm debat politik. Drejtësia duhet të jetë edhe besim, siguri, funksionalitet dhe barazi para ligjin Nëse një qytetar që pret një shërbim në bashki, një biznes që pret një vendimmarrje, një investitor që pret një leje apo një banor që pret zgjidhjen e një problemi të përditshëm përballet me një administratë që nuk di kujt t’i drejtohet, atëherë diçka nuk shkon. Dhe këtë nuk mund ta justifikojmë pafundësisht me faktin se një kryetar bashkie ndodhet në burg. Institucionet duhet të jenë më të forta se individët. Ky është pikërisht qëllimi i një shteti funksional.
Pyetja që duhet t’i përgjigjet drejtësia e re. Prandaj sot pyetja më e madhe nuk është vetëm nëse Erion Veliaj është fajtor apo i pafajshëm. Për këtë duhet të flasë gjykata, mbi bazën e provave dhe ligjit. Pyetja që duhet t’i bëjmë sistemit është tjetër:A kemi më shumë drejtësi sot, me mënyrën se si po veprohet me kryetarin e Bashkisë së Tiranës?Dhe më tej:A kemi më shumë shtet?A kemi institucione më të forta?A kemi një administratë më funksionale?A ndihet qytetari më i mbrojtur dhe më i dëgjuar?
Sepse nëse përgjigjja është negative, atëherë duhet të kemi kurajën të pranojmë se problemi nuk është vetëm tek individi që ndodhet në qendër të këtij procesi. Problemi është tek mënyra se si sistemi reagon kur një institucion përballet me një situatë të tillë.T irana nuk mund të jetë laborator. Nuk mund të jetë peng i një konflikti politik. Nuk mund të jetë viktimë anësore e një procesi penal.
Dhe mbi të gjitha, nuk mund të jetë një qytet i burgosur. Nëse drejtësia e re kërkon të fitojë besimin e qytetarëve, ajo duhet të tregojë se di të ndëshkojë kur ka shkelje, por edhe se di të mbrojë funksionimin e shtetit kur ndëshkon. Sepse drejtësia e vërtetë nuk është vetëm të vendosësh dikë pas hekurave. Drejtësia e vërtetë është të sigurosh që, ndërsa ligji vepron mbi individin, shteti të vazhdojë të funksionojë për qytetarin. Dhe sot, më shumë se kurrë, pyetja mbetet:A do të vazhdojmë të kemi një kryeqytet të burgosur?
