Humbja e Aleksandar Vuçiçit dhe Partisë Progresive Serbe (SNS) në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit në Serbi mund të ketë pasoja edhe për Kosovën, veçanërisht për Listën Serbe, e cila për më shumë se një dekadë ka qenë instrumenti kryesor përmes të cilit Beogradi ka ushtruar ndikim te komuniteti serb në Kosovë. Një sinjal për ndryshimin e këtij raporti ka ardhur nga Lista Studentore, fituese e zgjedhjeve parlamentare në Serbi. Përfaqësuesi i saj, Jugoslav Gashiç, ka përjashtuar kategorikisht bashkëpunimin me Listën Serbe, duke e vendosur atë në të njëjtin nivel me SNS-në. “Ne e shohim Listën Serbe në të njëjtën mënyrë sikurse e shohim SNS-në. Nuk duam asnjë lloj kontakti dhe asnjë lloj bashkëpunimi me ta”, deklaroi Gashiç për Radio Kim. Ai e cilësoi Listën Serbe si zbatuese të politikave të SNS-së në Kosovë dhe rezultatin zgjedhor si një tërmet politik për këtë subjekt.
Lista Serbe, projekti politik i Beogradit në Kosovë
Lista Serbe u themelua në vitin 2013, kur Aleksandar Vuçiç ishte zëvendëskryeministër i Serbisë, me mbështetjen e drejtpërdrejtë të SNS-së dhe autoriteteve të Beogradit. Krijimi i saj ishte pjesë e dialogut Kosovë-Serbi dhe zbatimit të marrëveshjeve të Brukselit. Gjatë viteve, ajo u shndërrua në forcën dominuese të përfaqësimit politik të serbëve në Kosovë, duke margjinalizuar rivalët dhe duke konsoliduar ndikimin në institucionet lokale dhe qendrore. Një studim i publikuar në revistën shkencore Democratization në vitin 2023 argumenton se Lista Serbe monopolizoi përfaqësimin politik të komunitetit serb që nga hyrja në politikën e Kosovës më 2013. Ky ndikim u mbështet edhe nga lidhjet me strukturat shtetërore të Serbisë, përmes financimit, punësimit dhe ofrimit të shërbimeve për komunitetin serb. Në këtë mënyrë, Lista Serbe u bë kanali kryesor përmes të cilit Beogradi ndikonte në qëndrimet politike të përfaqësuesve serbë. Një dëshmi e kësaj varësie ishte vendimi i nëntorit 2022 për t’u tërhequr nga policia, gjyqësori dhe administrata komunale në veri të Kosovës, në kohën e tensioneve për targat. Në prill 2023, subjekti bojkotoi edhe zgjedhjet lokale në katër komunat veriore.
Humbja e SNS-së hap një problem të ri për Listën Serbe
Sipas rezultateve paraprake të Komisionit Republikan Zgjedhor të Serbisë, Lista Studentore siguroi 52.71 për qind të votave dhe 140 ulëse në parlamentin me 250 vende, ndërsa lista e udhëhequr nga Vuçiçi mori 39.17 për qind dhe 104 mandate. Me këtë rezultat, SNS-ja humbi shumicën parlamentare dhe pas më shumë se një dekade dominimi politik përballet me mundësinë e kalimit në opozitë. Për Listën Serbe, ky ndryshim mund të nënkuptojë humbjen e mbështetësit kryesor politik në Beograd. Deklarata e Gashiçit e përforcon këtë mundësi, pasi Lista Studentore po refuzon bashkëpunimin me një subjekt që e konsideron zgjatim të politikave të SNS-së në Kosovë. Megjithatë, ky qëndrim nuk përbën ende politikë zyrtare të qeverisë së re. Për këtë do të nevojiten vendime konkrete lidhur me mbështetjen politike, financimin dhe marrëdhëniet institucionale me Listën Serbe.
A mund ta humbasë Lista Serbe monopolin politik?
Pavarësisht ndryshimit në Beograd, Lista Serbe nuk pritet ta humbasë menjëherë pozitën dominuese në Kosovë. Në zgjedhjet parlamentare të 28 dhjetorit 2025, ajo fitoi nëntë nga dhjetë ulëset e rezervuara për komunitetin serb. Të njëjtin rezultat siguroi edhe në zgjedhjet e qershorit 2026. Këto rezultate tregojnë se subjekti ka krijuar një bazë elektorale dhe rrjete organizative që nuk zhduken automatikisht me ndryshimin e qeverisë në Serbi. Nga ana tjetër, ndikimi i Beogradit nuk kufizohet vetëm te Lista Serbe. Serbia vazhdon të financojë institucione arsimore dhe shëndetësore, si dhe të mbështesë komunitetin përmes pagave, pensioneve dhe shërbimeve të tjera. Prandaj, edhe nëse qeveria e re distancohet nga Lista Serbe, ndikimi institucional dhe ekonomik i Serbisë në Kosovë nuk do të zhduket menjëherë. Një tjetër element i rëndësishëm është qëndrimi i Listës Studentore për Kosovën. Kandidati i saj, Ilija Srdanoviq, ka deklaruar se mbështet vazhdimin e dialogut, por se qëndrimi i lëvizjes do të mbështetet në Kushtetutën e Serbisë. Kjo tregon se distancimi nga Lista Serbe nuk nënkupton domosdoshmërisht ndryshim të qëndrimit për statusin e Kosovës.
Një kapitull i ri në raportet politike Beograd–Kosovë?
Humbja e Vuçiçit mund të krijojë një situatë të re për Listën Serbe. Një skenar është që ajo të ruajë dominimin elektoral në Kosovë, por të humbasë një pjesë të mbështetjes politike në Beograd. Një tjetër mundësi është që pushteti i ri të krijojë kanale të reja komunikimi me përfaqësuesit serbë në Kosovë, duke u distancuar nga struktura e ndërtuar nga Vuçiçi. Refuzimi i bashkëpunimit nga Lista Studentore është sinjali i parë i një çarje në marrëdhënien që për më shumë se një dekadë ka lidhur SNS-në me Listën Serbe. Megjithatë, shkalla e ndryshimit do të varet nga vendimet konkrete të qeverisë së re. Për Kosovën, çështja kryesore nuk është vetëm nëse Lista Serbe do të dobësohet politikisht, por nëse do të ndryshojë mënyra se si Beogradi ndikon në përfaqësimin dhe vendimmarrjen e komunitetit serb.
