Një provë vendimtare këtë javë mund ta afrojë SpaceX-in edhe më shumë me revolucionarizimin e fluturimeve hapësinore — ose të shtojë pasigurinë rreth synimeve më ambicioze të kompanisë.
Për herë të parë, SpaceX do të përpiqet të sjellë të gjitha pjesët e Starship-it gjigant — raketës më të fuqishme të ndërtuar ndonjëherë — të paprekura dhe në tokë të thatë. Misioni pritet të niset të premten, mes orës 17:45 dhe 19:00 sipas orës lindore të SHBA-së.
Synimi është zhvillimi i një sistemi lëshimi plotësisht të ripërdorshëm. Kompania e quan këtë “graalin e shenjtë” të raketarisë, sepse do të shmangte hedhjen e pjesëve të raketave që kushtojnë miliona dollarë pas vetëm një misioni. Kjo mund ta ulte ndjeshëm koston e çdo lëshimi — me disa rende madhësie, shpreson drejtori ekzekutiv i SpaceX-it, Elon Musk — dhe të hapte mundësi të reja për eksplorimin e hapësirës.
Për ta realizuar këtë vizion, SpaceX duhet të gjejë si ta kthejë nga orbita gjysmën e sipërme të Starship-it, një anije kozmike 171 këmbë të lartë, dhe ta ulë të sigurt, drejt e në krahët e kullës së lëshimit të kompanisë në Teksasin Jugor.
Kjo manovër nuk është demonstruar kurrë më parë.
Megjithatë, SpaceX ka bërë të qartë prej kohësh se kapja dhe ripërdorimi i të gjithë Starship-it janë thelbësore për arritjen e disa prej synimeve më ambicioze të kompanisë dhe, siç tha ajo në një deklaratë, për të “çliruar potencialin e vërtetë të Starship-it”.
Kompania synon që raketa gjigante të kryejë një sërë projektesh madhore përtej Tokës: të ndihmojë NASA-n të krijojë një prani të përhershme njerëzore në Hënë, të zgjerojë rrjetin satelitor të internetit Starlink, të lëshojë një qendër të dhënash në orbitë dhe të “përhapë dritën e vetëdijes drejt yjeve e ta bëjë jetën shumëplanetare” — një referencë ndaj synimit të kahershëm të Musk-ut për të përdorur Starship-in për kolonizimin e Marsit.
Nëse gjithçka shkon sipas planit gjatë provës së së premtes, SpaceX do të ofrojë një spektakël të jashtëzakonshëm vetëm pak minuta pas ngritjes. Atëherë pritet që pjesa e poshtme e Starship-it, përforcuesi i quajtur Super Heavy, të ndahet nga anija e sipërme, e quajtur “ship”.
Më pas, përforcuesi do të përpiqet të ulet me saktësi pranë kullës së lëshimit. SpaceX e ka demonstruar këtë manovër në disa fluturime të mëparshme provuese të Starship-it, por asnjëherë me versionin aktual të mjetit, të quajtur V3, i cili u prezantua në maj.
Kompania ka qenë pioniere në ripërdorimin e përforcuesve të shkallës së parë me raketat Falcon, duke kursyer shuma të pallogaritshme parash.
Por përpjekja për të kapur e ripërdorur edhe shkallën e sipërme të një rakete — siç do të bëjë SpaceX me anijen Starship në provën e ardhshme — sjell shumë rreziqe e sfida të reja, si edhe shpërblime të mundshme.
### Një fluturim prove që të mban në ankth
Pas ndarjes nga përforcuesi Super Heavy, anija do të ndezë motorët e vet dhe do të përpiqet të arrijë orbitën e Tokës. Këtë hap SpaceX e arriti për herë të parë vetëm ngushtë në shtator, gjatë fluturimit të fundit provues. Për këtë nevojitet që anija t’i rindizë motorët dhe të arrijë shpejtësi mbi 17,000 milje në orë — rreth 20 herë më shumë se shpejtësia e zërit.
Edhe ky hap i vetëm paraqet rreziqe të shumta. Sa herë që SpaceX dërgon një Starship në orbitë, ekipet e misionit duhet të sigurohen me kujdes maksimal se mjeti mund të kthehet në Tokë në mënyrë të kontrolluar. Përndryshe, anija mund të zbresë në mënyrë të paparashikueshme, duke rrezikuar njerëz ose pasuri.
“Starship-i, natyrisht, është projektuar të jetë një mjet lëshimi i ripërdorshëm dhe t’i mbijetojë rihyrjes në atmosferë”, tha Jeremy Pedro, drejtori i sistemeve shtytëse të Starship-it në SpaceX, në një video të publikuar së fundmi nga kompania. “Prandaj është shumë e rëndësishme që të mos e lëmë mjetin në orbitë, ku mund të rihyjë rastësisht dhe të kalojë mbi zona tokësore ose të banuara.”
Nëse Starship-i arrin orbitën dhe fluturimi vazhdon, ai do të bëjë rreth 14 xhiro rreth planetit gjatë 22 orëve. Gjatë kësaj kohe, anija do të lëshojë 26 satelitë Starlink V3, të projektuar për të rritur kapacitetin e rrjetit të internetit të kompanisë.
Ndërsa Starship-i përshkon orbitën, kontrollorët e misionit do të kenë gjithashtu disa mundësi për ta kthyer më herët në Tokë nëse diçka nuk shkon siç duhet, duke e drejtuar për t’u ulur në oqean.
Nëse gjithçka shkon sipas planit, pasditen e së shtunës SpaceX do të përballet me çastet më tensionuese të misionit: drejtimin e anijes përmes pjesës së dendur të brendshme të atmosferës së Tokës, proces i njohur si rihyrje. Ky proces krijon një valë të fuqishme ngjeshjeje dhe plazmë, që mund t’i çojë temperaturat në pjesën e jashtme të mjetit mbi 2,000 gradë Fahrenheit.
Më pas, gjatë afrimit për ulje, Starship-i do të kalojë mbi Bregun Perëndimor të Shteteve të Bashkuara. Zakonisht, gjatë misioneve të tilla, anijet kalojnë mbi sipërfaqe ujore, tha Joseph Gonzalez, profesor i asociuar i praktikës në inxhinierinë hapësinore në Universitetin e Illinoisit. Kalimi mbi zona të banuara e bën këtë fazë veçanërisht të rrezikshme.
Në faqen e saj të internetit, SpaceX tha se Starship-i do të përdorë katër flapat e tij për të bërë “kthesa të vogla” dhe për të devijuar qëllimisht mbi zona “pak të populluara” përgjatë trajektores së parashikuar mbi Meksikën Veriore dhe Teksasin Jugor. Kjo synon të ulë rrezikun e një katastrofe nëse diçka shkon keq.
Edhe pas rihyrjes, kontrollorët e misionit mund të vendosin të mos e provojnë uljen në objektin Starbase të SpaceX-it. Ata do të mund ta drejtojnë mjetin për t’u ulur në Gjirin e Meksikës ose të urdhërojnë vetëshkatërrimin e tij, në mënyrë që anija gjigante, me përmasa sa Statuja e Lirisë, të mos përplaset në tokë.
Nëse misioni përfundon me sukses, gjatë çasteve të fundit para uljes historike Starship-i do të kalojë mbi pjesën veriore të ishullit South Padre, në brigjet jugore të Teksasit. Më pas do të kthehet drejt kullës së lëshimit Mechazilla të SpaceX-it dhe do të kryejë një manovër akrobatike të quajtur “bellyflop”. Gjatë zbritjes përfundimtare, pa parashutë, anija do të përdorë motorët dhe drejtimin preciz për t’u kthyer në krahët e kullës.
“Rëndësinë e kësaj, mendoj se njerëzit nuk e kuptojnë”, tha Gonzalez. “Nëse këtë fundjavë shohim rezultate shumë pozitive, mendoj se mund të arrijnë te një raketë plotësisht e ripërdorshme brenda dy ose tre vjetësh.”
Por gabimet — të njohura në gjuhën e raketarisë si “anomali” — janë një mundësi reale.
### Besueshmëria dhe “anomalitë”
Në fluturimet e fundit të Starship-it, SpaceX ka pasur disa probleme me besueshmërinë e motorëve raketorë Raptor, që fuqizojnë si Super Heavy-n, ashtu edhe anijen. Disa motorë janë fikur papritur ose nuk janë rindizur kur duhej.
Këto probleme u vunë veçanërisht në pah gjatë provës së fundit, në shtator. Misioni, i quajtur Fluturimi 14, shënoi herën e parë që SpaceX synoi ta dërgonte Starship-in në një trajektore orbitale, në vend të një trajektoreje nënorbitale “të sigurt në mënyrë pasive”, ku anija do të kishte më shumë gjasa të përfundonte në oqean nëse dilte jashtë kontrollit.
SpaceX kishte thënë se duhej të sigurohej që mjeti po funksiononte siç duhej para se t’i jepte dritën jeshile për të shkuar në orbitë. Por, pak minuta pas nisjes, njëri nga motorët e anijes u fik para kohe dhe nuk punoi më gjatë pjesës tjetër të fluturimit.
Fillimisht, kontrollorët e misionit — madje edhe komentuesi i transmetimit të drejtpërdrejtë të SpaceX-it — thanë se kompania do të hiqte dorë nga ndezja e dytë e motorëve, për të shmangur rrezikun e dërgimit të mjetit në orbitë.
Por, sipas një videoje të publikuar nga SpaceX më 6 nëntor, Musk i nxiti kontrollorët e fluturimit ta rishqyrtonin vendimin.
“Kur humbëm motorin, të gjithë menduam se misioni i anijes kishte përfunduar. Kishim thënë: ‘Nëse diçka shkon keq, të mos vazhdojmë’”, tha Pedro në videon e kompanisë. “Pastaj Elon vuri në pikëpyetje kërkesat dhe na pyeti: ‘A ka diçka që na ndalon vërtet të vazhdojmë?’”
Në fund, kontrollorët e misionit e drejtuan anijen të vazhdonte rrugën drejt orbitës.
Sipas një deklarate me email dërguar CNN-it më 10 nëntor, vendimet e SpaceX-it ishin “brenda kritereve të miratuara të fluturimit”. Administrata Federale e Aviacionit (FAA), e cila licencon lëshimet komerciale të raketave, tha se i kishte mbikëqyrur të gjitha veprimtaritë që lidhen me lëshimin dhe rihyrjen e licencuar.
Fluturimi 14 përfundoi disa orë më herët nga sa ishte planifikuar fillimisht, por në fund u mbyll pa probleme të mëdha. Anija u ul në mënyrë të kontrolluar në Oqeanin Indian, megjithëse ulja nuk ishte aq e butë apo e pastër sa ato që kompania kishte arritur më parë.
SpaceX ka thënë prej kohësh se raketat e saj kanë sisteme rezervë: ato janë projektuar të vazhdojnë të funksionojnë në mënyrë të sigurt edhe nëse dështojnë disa motorë.
Por drejtimi i anijes mbi zona të banuara dhe ulja e saj me saktësi, në një situatë të tillë, është çështje krejt tjetër.
### Pse kthimi i anijes është historik — dhe i rrezikshëm
SpaceX tashmë ka bërë emër si forca kryesore në garën për të kapur dhe ripërdorur përforcuesit e shkallës së parë. Ulja e parë e suksesshme e një përforcuesi Falcon, në vitin 2015, nxiti ngritjen e SpaceX-it si aktori dominues në tregun global të lëshimeve.
Vetëm dy kompani të tjera — Blue Origin e Jeff Bezos-it dhe LandSpace, me bazë në Kinë — kanë arritur të ulin përforcues të shkallës së parë. Të dyja e realizuan këtë për herë të parë vetëm gjatë vitit të fundit, më shumë se një dekadë pas suksesit fillestar të SpaceX-it.
Megjithatë, rikuperimi i përforcuesit të një rakete të shkallës së parë është disi më i thjeshtë se rikuperimi i shkallës së sipërme.
Përforcuesi Super Heavy arrin shpejtësi rreth 6,000 kilometra në orë para se të kthehet për ulje. Anija Starship, nga ana tjetër, do të udhëtojë me shpejtësi orbitale, që mund të kalojnë 27,000 kilometra në orë.
Mjetet që shkojnë në hapësirë dhe kthehen të sigurta në Tokë janë zakonisht kapsula të vogla, si Dragon-i i SpaceX-it apo modulet e komandës së misioneve Apollo. Ato transportohen në orbitë mbi një raketë. Pjesa e sipërme e Starship-it, në të kundërt, është vetë një raketë.
“Në botën e hapësirës, ose ke raketa, ose ke anije kozmike”, tha Lars Blackmore, inxhinieri kryesor i SpaceX-it për uljet në Mars, në videon promovuese të kompanisë. “Ne po përpiqemi të krijojmë diçka që është raketë — por që mund të sillet si anije kozmike.”
Anija Starship është aq e madhe, sa në brendësinë e saj krejtësisht të zbrazët mund të futeshin më shumë se 100 kapsula komande Apollo.
Në këtë aspekt, Starship-i i ngjan më shumë orbituesve të anijeve kozmike të NASA-s. Por anijet Space Shuttle lëshoheshin të lidhura me raketa të veçanta, pjesërisht të ripërdorshme. Veçanërisht, Shuttle-i nuk u bë kurrë i ripërdorshëm shpejt e lehtë, siç kishte shpresuar fillimisht agjencia hapësinore.
Çdo lëshim i Shuttle-it kushtonte mesatarisht rreth 1.5 miliardë dollarë — qindra miliona më shumë se sa kishte parashikuar NASA në fillim të programit — dhe kërkonte javë të tëra riparimesh para fluturimit të radhës.
Starship-i synon të ketë sukses aty ku Shuttle-i nuk ia doli.
Një ndryshim i rëndësishëm është mënyra e uljes. Shuttle-at e NASA-s uleshin në pistë si aeroplanë, vuri në dukje Gonzalez. Kjo kërkonte që orbituesit të pajiseshin me rrota uljeje, të ekspozuara ndaj temperaturave ekstreme kur anija hynte me shpejtësi në atmosferë.
“Nëse diçka nuk funksionon siç duhet, gazrat e nxehtë mund të depërtojnë në hapësirën ku ndodhet mekanizmi i uljes”, tha ai. “Kjo sjell shumë më tepër rrezik.”
Rrotat e uljes i shtojnë gjithashtu peshë mjetit, shtoi Gonzalez. Në raketari, sa më i lehtë mjeti, aq më mirë.
“Por gjërat e mëdha nisin diku”, tha Gonzalez, “dhe fillimi ishte anija kozmike Shuttle.”
Ulja e Starship-it mbetet një veprimtari e rrezikshme. Një rregull i Administratës Federale të Aviacionit kërkon që SpaceX-i të tregojë, në aplikimin për miratimin e Fluturimit 15, se mundësia e shkaktimit të viktimave është më e vogël se një në një milion.
Megjithatë, kompania duhej të dëshmonte se përmbushte të njëjtin standard edhe para një lëshimi në vitin 2025, kur Starship-i shpërtheu mbi ishujt Turks dhe Caicos gjatë një fluturimi prove. Mbeturinat goditën një makinë, por nuk pati të lënduar.
SpaceX thotë se është e bindur se mund ta kthejë Starship-in në Tokë pa probleme gjatë këtij fluturimi.
“Me përmirësime të vazhdueshme nga një fluturim te tjetri”, tha kompania në një deklaratë më 7 nëntor, “ekipi i SpaceX-it ka treguar se Starship-i mund të rihyjë në atmosferë nga hapësira në mënyrë të sigurt dhe të besueshme.”
