Franca është konsideruar prej kohësh si një nga ekonomitë më të qëndrueshme evropiane, megjithatë duket se është një nga lidhjet më të dobëta financiare të Evropës. Normat e interesit janë rritur ndjeshëm dhe Franca tani paguan më shumë interesa për huamarrje sesa Greqia dhe Italia.
Mes vendeve të zhvilluara, vetëm SHBA-të kanë një deficit buxhetor më të madh, shkruan The Wall Street Journal. Shitja e obligacioneve qeveritare franceze arriti përmasa alarmante javën e kaluar, duke u përhapur në të gjithë Evropën. Rendimenti i obligacioneve 10-vjeçare franceze iu afrua 5 përqind, niveli më i lartë që nga viti 2002.
Franca përballet me rifinancimin e më shumë se 1 trilion dollarëve borxh deri në vitin 2030 dhe planifikon të emetojë një rekord prej 380 miliardë dollarësh në obligacione të reja vitin e ardhshëm. Kërkesa, dikur e besueshme, po dobësohet. Banka qendrore franceze nuk blen më obligacione qeveritare, investitorët japonezë po tërhiqen dhe fondet spekulative janë goditur nga paqëndrueshmëria e kohëve të fundit. “Franca ka qenë një kalorës i lirë në Evropë për vite me radhë, nëse jo dekada. Ajo ia ka dalë mbanë me vrasje fiskale”, tha Kevin Thozet i fondit francez Carmignac.
“Tani po fillojnë ta vënë re.” Kostoja e shërbimit të borxhit të Francës do të rritet me 59 përqind deri në vitin 2030, sipas një studimi të porositur nga ministria franceze e financave. Shërbimi i borxhit është tashmë një nga zërat më të mëdhenj në buxhetin kombëtar dhe mund të tejkalojë shpenzimet ushtarake deri në fund të dekadës. Borxhi i Francës ka arritur në pothuajse 120 përqind të PBB-së dhe guvernatori i bankës qendrore ka paralajmëruar se ekonomia mund të përfundojë në një “tkurrje graduale”.
Problemi financiar dhe politik
Problemi nuk është vetëm ekonomik, por edhe politik. Në vitet e fundit, parlamenti francez ka rrëzuar kryeministrat që u përpoqën të shkurtonin shpenzimet. Me afrimin e zgjedhjeve presidenciale, kandidatët që duan të pasojnë Emmanuel Macronin po premtojnë kryesisht shpenzime shtesë qeveritare. E krahut të djathtë Marine Le Pen, e cila kryeson në sondazhe, premton të ulë moshën e daljes në pension deri në 60 vjeç, gjë që do t’i kushtonte shtetit nëntë miliardë euro shtesë në vit.
I majti Jean-Luc Mélenchon dëshiron që Banka Qendrore Evropiane të anulojë ose ngrijë 488 miliardë euro obligacione franceze të mbajtura nga Banka e Francës. Problemet e borxhit të Francës janë rezultat i dekadave të shpenzimeve të tepërta për të financuar shtetin e saj të gjerë të mirëqenies. Vendi nuk ka pasur një buxhet të balancuar që nga viti 1974.
“Në Francë, ne kemi këtë refleks për t’i kërkuar gjithmonë shtetit pak para magjike – për të paguar, paguar dhe paguar”, tha Sylvain Maillard, një ligjvënës nga partia e Macronit. Macron u përpoq ta përmbyste këtë trend në fillim të mandatit të tij. Ai i zbuti rregullat e tregut të punës, uli taksën mbi të ardhurat e korporatave dhe hoqi taksat mbi pasurinë. Por më pas ai përdori paratë publike për të adresuar krizat. Së pari, ai ndau të paktën dhjetë miliardë euro për të shuar protestat e Jelekëve të Verdhë dhe më pas nisi programe masive ndihme gjatë pandemisë dhe krizës energjitike të shkaktuar nga lufta në Ukrainë.
‘Çfarëdo që të kushtojë’
Macron i përmblodhi politikat e tij me sloganin “Quoi qu’il en coûte” – “çfarëdo që të kushtojë”. Shteti subvencionoi pagat e punëtorëve, financoi bizneset dhe shpenzoi dhjetëra miliarda euro për çmimet e energjisë pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia. Shumë nga këto masa vazhduan ta rëndonin buxhetin edhe pasi krizat mbaruan.
“Pati një fluks të parave publike dhe askush në qeveri nuk pati guximin të vepronte”, tha senatori Jean-François Husson, i cili drejtoi një hetim parlamentar mbi shpenzimet. Shkalla e problemit u bë e qartë në fund të vitit 2023. Një dokument i brendshëm nga ministria franceze e financave paralajmëroi se të ardhurat tatimore ishin dukshëm poshtë pritjeve, ndërsa shpenzimet qeveritare ishin më të larta se sa ishte planifikuar.
Vlerësimi i deficitit për vitin 2023 u rrit në 5.2 përqind të PBB-së dhe më vonë në 5.6 përqind. Për vitin 2024, vlerësimi u rrit gjithashtu në 5.7 përqind. Ministri i atëhershëm i Financave, Bruno Le Maire, bëri thirrje për shkurtime urgjente, por situata politike nuk lejoi një rregullim më serioz fiskal. Kryeministrja Élisabeth Borne nuk i njoftoi publikisht paralajmërimet e ministrisë dhe më vonë tha: “Nuk mund të ndryshonim më asgjë në buxhet. Ishim në fazën e fundit.” Macron e hodhi poshtë propozimin për një buxhet korrigjues në pranverën e vitit 2024. Në një takim me ligjvënësit, ai tha: “Dëgjoj njerëz që flasin për një buxhet korrigjues.
Nuk e shoh ndonjë arsye në këtë. Problemi ynë nuk është shpenzimi i tepërt. Problemi është ulja e të ardhurave tatimore.” Disa muaj më vonë, Macron, pas një rezultati të dobët në zgjedhjet evropiane, shpërndau parlamentin dhe shpalli zgjedhje të parakohshme. Partia e tij humbi vende shtesë dhe parlamenti u nda në tre blloqe të mëdha – aleatët e Macron, e djathta e Le Pen dhe një koalicion i krahut të majtë i udhëhequr nga Mélenchon. Për investitorët, kjo ishte një pikë kthese.
Efekti i topit të dëborës
Deficiti buxhetor i Francës ka qenë mbi 5 përqind të PBB-së gjatë tre viteve të fundit dhe një studim i ri sugjeron se mund të arrijë në 6.8 përqind deri në vitin 2030. Në të njëjtën kohë, norma e interesit për borxhin total të Francës pritet të tejkalojë shkallën e rritjes ekonomike. Kjo do të thotë që borxhi mund të vazhdojë të rritet automatikisht pa shkurtime drastike të shpenzimeve.
“Fillon të kesh një efekt topi dëbore”, paralajmëron Thozet. OECD vlerëson se borxhi francez mund të arrijë deri në 200 përqind të PBB-së deri në vitin 2050 nëse shpenzimet nuk ulen. Megjithatë, një kolaps i plotë i tregut francez të obligacioneve nuk është ende i pashmangshëm. Eurozona tani është më e përgatitur për tronditje financiare, me Bankën Qendrore Evropiane që e mbështet këtë.
Por vazhdimi i trendit aktual do të kishte një çmim të lartë: rritja e kostove të interesit do të zvogëlonte hapësirën e vendit për investime produktive. E panjohura më e madhe do të jenë zgjedhjet presidenciale. Investitorët kanë frikë se as Le Pen dhe as Mélenchon nuk e kuptojnë seriozitetin e problemeve financiare të Francës. “Të gjithë po flasin për mënyra të reja për të shpenzuar paratë”, tha Koutny.
“Situata fiskale në Francë nuk është tashmë e shkëlqyer. Nëse shtojmë politikat për të cilat flasin këto parti, duket edhe më keq.” Charles Rodwell, një anëtar i qendrës i komisionit të financave të parlamentit, shpreson që presioni nga tregjet financiare t’i detyrojë më në fund politikanët të veprojnë: “Ne kemi nevojë për terapi shoku”, tha ai.
