Ilir Dako
Sali Berisha mban përgjegjësi historike dhe politike për shkatërrimin sistematik të shtetit shqiptar. Ai nuk është thjesht një figurë e diskutueshme e tranzicionit, por një nga autorët kryesorë të dështimit të Shqipërisë si shtet ligjor. Për më shumë se tre dekada, ai ka përdorur pushtetin për të çmontuar institucionet, për të prodhuar dhunë politike, për të mbrojtur korrupsionin dhe për të garantuar pandëshkueshmërinë e vetes, familjes dhe rrethit të tij.
Që në fillesë, në vitet 1992–1997, Berisha ndërmori aktin themelor të rrënimit shtetëror: shkatërrimin e pronës private. Zbatimi i Ligjit 7501, i miratuar në fund të regjimit komunist, nuk ishte një domosdoshmëri ligjore, por një zgjedhje politike e qëllimshme. Me shumicë absolute parlamentare dhe autoritet presidencial, Berisha kishte të gjithë fuqinë për ta ndalur ose korrigjuar këtë ligj. Ai zgjodhi të mos e bëjë. Përkundrazi, e vuri në zbatim duke zhdukur pronarët legjitimë, duke krijuar kaos juridik dhe duke hapur rrugën e grabitjes masive të tokës. Ky kaos u përdor si instrument pushteti: toka u shpërnda klientelisht, u shit në mënyrë të paligjshme dhe u kthye në bazë të korrupsionit afatgjatë. Pasojat janë të dokumentuara në mijëra procese gjyqësore dhe dhjetëra vendime të Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut, me kosto miliardëshe për buxhetin e shtetit shqiptar.
Paralelisht, nën parrulla ideologjike dhe premtime iluzore për “çekun e bardhë” nga Perëndimi, qeverisja e Berishës nxiti shkatërrimin e ekonomisë prodhuese. Bujqësia u vetë-asgjësua: u shkatërruan kanalet vaditëse, u prenë pemë frutore, u braktisën taracat me ullinj dhe u çmontua infrastruktura rurale pa asnjë plan zëvendësues. Ky nuk ishte tranzicion ekonomik, por vetë-sabotim kombëtar. Miliona shqiptarë u shtynë drejt varfërisë dhe emigrimit, duke e kthyer Shqipërinë në vend eksportues të dëshpërimit.
Në të njëjtën periudhë, Berisha ndërtoi një aparat represiv politik përmes SHIK-ut, nën drejtimin e Bashkim Gazidedes. Ky shërbim u shndërrua në instrument frike, ndjekjeje dhe eliminimi politik. Rrëmbimi, torturimi dhe zhdukja e Remzi Hoxhës në vitin 1995 përbën një nga krimet më të rënda politike të pas ’90-s. Ky rast nuk u zbardh kurrë, sepse prek majat e pushtetit. Heshtja institucionale dhe mbrojtja politike e autorëve e bëjnë Berishën përgjegjës politikisht për këtë krim.
Vitet ’90 shënohen gjithashtu nga një seri vrasjesh të pazbardhura, veçanërisht në Tropojë, ku djemtë e Tropojës u eliminuan njëri pas tjetrit. Dosjet u mbyllën, hetimet u sabotuan dhe drejtësia u zhduk. Kjo ishte pasojë e drejtpërdrejtë e një shteti që toleronte dhunën si mjet pushteti.
Në planin rajonal, Shqipëria e Berishës u përfshi në trafikun e naftës dhe armëve drejt Serbisë, duke shkelur embargon ndërkombëtare gjatë luftërave në ish-Jugosllavi. Këto aktivitete nuk mund të ndodhnin pa tolerim shtetëror dhe përbëjnë njollë serioze në politikën e jashtme dhe sigurinë kombëtare.
Kulmi i kriminalizimit ekonomik dhe politik ishte skema e firmave piramidale. Këto nuk ishin mashtrime private të izoluara, por skema të toleruara dhe të legjitimuara politikisht. Vetë Berisha u garantoi publikisht qytetarëve se investimet ishin të sigurta. Kur piramidat u shembën, shteti u shpërbë, depot e armëve u grabitën dhe vendi u zhyt në kaos. Viti 1997 nuk ishte aksident historik, por pasojë direkte e politikave kriminale të qeverisjes së tij. Për këtë, Berisha mban përgjegjësi politike për gjakun e derdhur dhe shkatërrimin e rendit kushtetues.
Zgjedhjet e 26 majit 1996 përbëjnë një tjetër akt themelor të vrasjes së demokracisë. Dhuna, manipulimi dhe përjashtimi i opozitës u dokumentuan nga OSBE/ODIHR. Me këtë akt, Berisha konsolidoi pushtetin autoritar dhe e zhveshi pluralizmin nga çdo përmbajtje reale.
Edhe në planin strategjik kombëtar, vendimet e Berishës ishin të dëmshme. Futja e Shqipërisë në Organizatën e Konferencës Islamike u bë pa mandat popullor, pa referendum dhe pa debat, duke cenuar parimin e shtetit laik dhe orientimin euroatlantik. Marrëdhëniet me Greqinë u menaxhuan me lëshime të njëanshme, ndërsa çështja çame dhe të drejtat e shqiptarëve në Greqi u lanë jashtë çdo zgjidhjeje reale.
Vrasja e Azem Hajdarit në vitin 1998 ndodhi në një klimë dhune që Berisha vetë e kishte kultivuar. Edhe pse përgjegjësitë penale individuale u fragmentuan, përgjegjësia politike për krijimin e kësaj klime është e pashmangshme.
Rikthimi në pushtet në vitin 2005 nuk ishte reformë, por rikthim i modelit të vjetër. Gërdeci shënoi kulmin e korrupsionit shtetëror: 26 të vdekur, qindra të plagosur dhe një industri vdekjeje e lidhur drejtpërdrejt me pushtetin. Kosta Trebicka, dëshmitar kyç, vdiq në rrethana të dyshimta. Edhe këtu, zinxhiri i përgjegjësisë politike u mbrojt me çdo mjet.
Më 21 janar 2011, shteti vrau qytetarë të paarmatosur. Katër protestues u qëlluan për vdekje nga Garda e Republikës. Berisha jo vetëm nuk mori përgjegjësi, por justifikoi dhunën, sulmoi viktimat dhe deformoi të vërtetën. Ky akt përbën një nga momentet më të errëta të historisë së shtetit shqiptar.
Për dekada, Berisha ndërtoi një sistem ku drejtësia ishte e nënshtruar. Prokurorë të kërcënuar, gjyqtarë të shantazhuar, hetime të bllokuara. Pandëshkueshmëria nuk ishte defekt, por projekt politik.
Në periudhën aktuale, ky projekt po shembet. Shpallja “non grata” nga SHBA për korrupsion madhor dhe minimin e demokracisë është akt zyrtar, jo opinion. Hetimi për aferën “Partizani”, arresti shtëpiak dhe proceset gjyqësore janë rezultat i krimeve të pambyllura të 30 viteve. Reagimi i Berishës – sulmi ndaj SPAK-ut, thirrjet për rebelim, dhuna politike edhe kundër partisë së tij më 6 janar – është dëshmi e frikës nga ligji.
Sali Berisha nuk është viktimë. Ai është arkitekt i kaosit, simbol i pandëshkueshmërisë dhe pengesë aktive për drejtësinë. Çdo tentativë për ta rehabilituar është bashkëpunim me të shkuarën kriminale të tranzicionit.
Kjo nuk është betejë personale. Është aktakuzë kundër një modeli pushteti që ai e ndërtoi dhe e mishëron. Pa shembjen e plotë të këtij modeli, Shqipëria nuk do të ketë kurrë shtet, drejtësi dhe të ardhme. Pa përballjen me këtë model, procesi i integrimit europian i Shqipërisë mbetet formal dhe i rrezikuar.
