Organizatat ndërkombëtare dhe lokale të mbrojtjes së mjedisit reaguan pas finalizimit të hetimeve nga Prokuroria e Durrësit, e cila lëshoi 33 urdhër-arreste lidhur me skandalin e eksportit të paligjshëm të mbetjeve të rrezikshme nga Porti i Durrësit. Në një deklaratë të përbashkët të lëshuar, Basel Action Network (BAN), EARTH Thailand dhe Milieukontakt Shqipëri vlerësuan veprimet e organit të akuzës si një hap të rëndësishëm drejt llogaridhënies, duke theksuar se hetimi konfirmoi dyshimet e ngritura prej muajsh se kontejnerët me mbetje nga industria e çelikut ishin toksikë. Por kërkuan masa të menjëhershme për të ndaluar përsëritjen e situatës dhe ndryshime ligjore që do të pengonin trafikun e mbetjeve të rrezikshme.
“Aktakuzat e shpallura nga Prokuroria e Durrësit tregojnë se trafikimi i paligjshëm i mbetjeve të rrezikshme mund të luftohet në mënyrë efektive,” tha Jim Puckett, themelues i Basel Action Network. Ndërkohë, përtej arrestimeve, organizatat kanë parashtruar një sërë kërkesash për transparencë publike. Ato kërkojnë nga autoritetet shqiptare publikimin e analizave dhe testeve kimike të kryera mbi mbetjet, për të kuptuar nëse “gjurma” e tyre përputhet plotësisht me mbetjet e gjeneruara nga impiantet e çelikut të Kurum. Gjithashtu, OJQ-të ngrenë pikëpyetje mbi shtrirjen kohore të këtij trafiku.
Detajet
Partnerët gjithashtu përgëzojnë sinjalizuesin anonim që ngriti fillimisht shqetësimet, si dhe veprimet e përgjegjshme të linjave transportuese detare MSC dhe Maersk. Bashkëpunimi i zyrtarëve në Singapor dhe Tajlandë ishte vendimtar për ndalimin e kontejnerëve me mbetje të rrezikshme në tranzit dhe për sigurimin e kthimit të tyre në Shqipëri, në vend që të depozitoheshin në vendet në zhvillim. Këto veprime ndihmuan në zbatimin e Konventës së Bazelit për Kontrollin e lëvizjeve ndërkufitare të mbetjeve të rrezikshme dhe asgjësimin e tyre. “Hulumtimi ynë mbi pritësin e mbetjeve zbuloi nivele të rrezikshme të ndotjes nga metalet e rënda në tokat përreth objektit. Lejimi i hyrjes së këtyre mbetjeve toksike në Tajlandë do t’i kishte ekspozuar punëtorët dhe komunitetet përreth ndaj rreziqeve serioze. Tajlanda veproi drejt duke refuzuar këto dërgesa, dhe ky rast thekson pse vendet në zhvillim nuk duhet të përdoren si vende hedhjeje për mbetjet industriale të rrezikshme,” tha Penchom Saetang, Drejtor Ekzekutiv i EARTH Thailand.
Thirrje për transparencë dhe reformë
Ndërsa zhvillimet e fundit shënojnë një përparim të rëndësishëm, shkalla dhe kohëzgjatja e mundshme e kësaj veprimtarie të paligjshme ngrenë shqetësime serioze që kërkojnë transparencë të plotë publike dhe reformë sistemike. Partnerët kërkojnë përgjigje dhe veprime të mëtejshme nga autoritetet shqiptare për të siguruar që incidente të tilla të mos ndodhin më. 1. Testim dhe analiza forenzike. Çfarë testesh u kryen mbi mbetjet dhe për cilat kimikate dhe elemente? A ishin rezultatet të mjaftueshme për të përcaktuar një “gjurmë” kimike dhe a përputhej kjo gjurmë me mbetjet e gjeneruara në impiantin e çelikut Kurum? Dërgesa shtesë.
Sa herë kanë ndodhur eksporte të paligjshme të këtij lloji? Gjatë cilës periudhë kohore? Cila është sasia totale e vlerësuar e mbetjeve të eksportuara ilegalisht nga Shqipëria? Çfarë veprimesh do të ndërmerren tani për të identifikuar dhe siguruar kthimin e mbetjeve të ngjashme që dihet se janë dërguar më parë në Kinë? Çfarë hapash po ndërmerren për të siguruar ndjekje penale lidhur me dërgesat drejt Kinës? A janë përfshirë vende ose destinacione të tjera në marrjen e mbetjeve të rrezikshme ose të Aneksit II nga Shqipëria ndër vite?
3. Gjenerues të tjerë mbetjesh. A kanë qenë të përfshira burime ose impiante të tjera mbetjesh, përtej impianteve të çelikut Kurum, në furnizimin e materialit për eksport? 4. Përdorimi i Portit të Durrësit: A është përdorur Porti i Durrësit si pikë tranziti ose eksporti për mbetje të rrezikshme me origjinë nga burime ose vende të tjera? Cila është ngjarja e plotë e çështjes penale? Cilat veprime pretendohet se janë ndërmarrë nga secili prej 33 individëve të përfshirë në komplot?
Reforma legjislative dhe politike
OJQ-të u bëjnë thirrje gjithashtu qeverive të Shqipërisë dhe Tajlandës të ndjekin reforma më të gjera legjislative, përfshirë: 6. Ndalime të qarta ligjore për të siguruar që Shqipëria të mos eksportojë mbetje të rrezikshme ose të Aneksit II të Bazelit drejt vendeve në zhvillim (jo të Aneksit VII); 7. Ndalim paralel për të siguruar që as Shqipëria dhe as Tajlanda të mos importojnë mbetje të rrezikshme ose të Aneksit II nga asnjë vend; 8. Në Shqipëri, nevojitet një ndalim i plotë i eksporteve të mbetjeve elektronike, mbetjeve plastike dhe mbetjeve të tjera të kontrolluara nga Bazeli; 9. Në të dyja, Tajlandë dhe Shqipëri, inspektime më të forta portuale, kërkesa dokumentacioni dhe mekanizma zbatimi për të parandaluar trafikimin e paligjshëm të mbetjeve; 10. Së fundi, gjykatat duhet të caktojnë dënime me burg dhe penalitete të tjera të rënda për ata që me dashje kryen ose lehtësuan këtë krim në të dy vendet.